Historia

Parafia Ewangelicko – Augsburska w Piszu swoim zasięgiem administracyjnym obejmuje: Powiat Piski, Powiat Ełcki, Powiat Łomżyński, Powiat Kolneński oraz Powiat Grajewski. Zapraszamy do zapoznania się z historią naszej parafii.

Rys historyczny parafii ewangelickiej w Wejsunach.

  • 1763 – Powstanie Wejsun (Weissuhnen), jako osady szkatułkowej, należącej do parafii w Piszu.
  • 1817 – Wprowadzenie w Kościele unii wschodniopruskiej.
  • 1842 – Istnienie we wsi cmentarz, karczmy i kuźni. Planowanie założenia szkoły, wspólnego wodopoju i wytyczenie ważniejszych szlaków drogowych.
  • 1848 – Założenie szkoły w Wejsunach z polskim językiem nauczania.
  • 1878 – Wyrugowanie przez władzę języka polskiego ze szkoły i stopniowe ograniczanie go w życiu kościelnym.
  • 1888 – Zaprzestanie nauczania religii w języku polskim.
  • 1895 – 1896 duszpasterzem był ks. Friedrich Karl Mitzka.
  • 1986 – duszpasterstwo obejmuje ks. Heirich Kull.
  • 1898 – Powołanie Parafii Ewangelickiej w Wejsunach. Pierwszym proboszczem zostaje ks. Heinrich Kull, który służy w parafii do 1909 r.
  • 1908 – 1910 Budowa kościoła ewangelickiego w Wejsunach.
  • 1910 – Budowa organów z trakturą pneumatyczną i napędem nożnym firmy Paula Voelknera z Bydgoszczy.
  • 27.11.1910 r. – Poświęcenie kościoła ewangelickiego w Wejsunach proboszcze parafii był: ks. Rudolf Wisniewski, ktory służył do 1922 r.
  • 1911 – Zawieszenie dwóch dzwonów na wieży kościelnej.
  • 1918 – Zdjęcie dzwonów na potrzeby wojenne.
  • 1920 – Zawieszenie nowego dzwonu kościelnego.
  • 1922 – 1930 Proboszczem parafii jest ks. Paul Melzer.
  • 1925 – parafia w Wejsunach liczy 1 200 parafian.
  • 1932 – 1934 Proboszczem parafii zostaje ks.Ernst Seidler.
  • 1938 – 1945 Proboszczem parafii jest ks. Erich Albert August Tiedtke
  • 1945 – Przejęcie opieki duszpasterskiej nad ewangelikami mazurskimi przez Kościół Ewangelicko – Augsburski (luterański) w Polsce.
  • 1946 – Przybycie do parafii w Ukcie pierwszego powojennego duchownego, byłego więźnia gestapo i obozów koncentracyjnych w Oranienbugu – Sachsenhausen i Dachau – diakona Edwarda Spendla, oraz zorganizowanie przez niego życia kościelnego w pobliskich parafiach, między innymi w Wejsunach (nazywanych wówczas: Wejsuny lub Wajsuny).
  • 1948 – Pierwsza powojenna konfirmacja w Wejsunach (17 maja, drugi dzień Świąt Zesłania Ducha Świętego) z udziałem 43 konfirmantów; 27 dziewcząt i 16 chłopców.
  • 1950 – wielu parafian nocuje w kościele w Wejsunach w celu obrony kościoła przez katolickim zaborem świątyni.
  • 1954 – Zmiana duszpasterza. Nowym duchownym w Ukcie, Rucianym i Wejsunach zostaje ksiądz Ryszard Małłek – syn znanego działacza mazurskiego – Karola.
  • 1959 – Parafia w Wejsunach przejściowo pod administracją parafii Szczytno.
  • 1960 – Wejsuny wymieniane oficjalnie jako zbór, powracają do parafii w Ukcie. Zmiana duszpasterza w Ukcie.
  • 1959 – 1967 Duszpasterzem Wejsun jest ks. Jan Gogółka.
  • 1961 – Zbór w Wejsunach dołączony do parafii Mrągowo.
  • 1963 – Zbór w Wejsunach powraca pod administrację parafii Ukta.
  • 1964 – 1970 Duszpasterzami Wejsun zostają kolejno ks. Edmund Schmidt i ks. Henryk Sikora
  • 1967 – Zmiana duszpasterza z Ukty.
  • 1968 – Odnowienie Kościoła (malowanie wewnątrz). Uroczystość 70-lecia parafii w Wejsunach.
  • 1970 – Wejsuny dołączone do parafii w Piszu proboszczem parafii jest ks. Krzysztof Rej.
  • 1973 – Obchody 75-lecia powstania parafii z udziałem bp A. Wantuły.
  • 1979 – ponownie z powodu obawy przed bezprawnym odebraniem kościoła przez katolików, miejscowi ewangelicy nocują w kościele w celu utrzymania ewangelickiej światyni.
  • 1985 – Bieżący remont kościoła: naprawa pobitych okien i witraży oraz zabezpieczenie siatką ochronną (dzięki pomocy zagranicznej – p. Gerhard Bosk), podłączenie stałego zasilania elektrycznego, naprawa instalacji odgromowej, dachu i pomnika poległych oraz inne bieżące naprawy.
  • 1993 – Wejsuny zostają filiałem parafii w Piszu.
  • 1994 – Remont kościoła: naprawa dachu i malowanie wnętrza
  • 2004 – Zmiana duchownego, proboszczem – administratorem zostaje ks. Paweł Szwedo.
  • 2007 – Zmiana duchownego, duszpasterzem parafii zostaje ks. Marcin Pysz.
  • 2007 – Zainstalowanie ogrzewania solarycznego (elektrycznego) w kościele.
  • 2010 – Odsłonięcie staro bruku przed kościołem.
  • 2010 – „Wejsuny centrum kultury” cykl koncertów w kościele ewangelickim w Wejsunach.
  • 2010 – Remont dachu i wymiana dachówki na kościele i wieży.
  • 2010 – Obchody 480 – lecia Parafii Ewangelickiej w Piszu, Jubileusz Złotej Konformacji.
  • 2011 – Remont zegara na wieży kościoła w Wejsunach.
  • 2012 – Czyszczenie elewacji kościoła, wymiana ogrodzenia, wykonanie obejścia i parkingów z kostki granitowej, wymiana okien i drzwi w kościele, wymiana okiennic na wieży kościoła, zagospodarowanie ogrodu przylegającego do kościoła, montaż nagłośnienia w kościele.
  • 2012 – Wprowadzenie Proboszcza Piskej Parafii Ewangelicko – Augsburskiej ks. Marcina Pysza.
  • 2013 – Remont i uruchomienie organów w kościele w Wejsunach.
  • 2013.08.14 – Święto Parafialne połączone z Jubileuszem Konfirmacji.
  • 2013 – I Wejsuńskie Spotkania Międzykulturowe.
  • 2014 – Budowa zaplecza sanitarno – technicznego przy kościele.
  • 2014.08.24 – Święto Parafialne połączone z Jubileuszem Konfirmacji.
  • 2014 – Wymiana instalacji elektrycznej w kościele, montaż instalacji elektrycznej na poddaszu i wieży kościelnej, montaż systemu alarmowego i przeciwpożarowego, montaż oświetlenia ewakuacyjnego, restauracja i konserwacja malowideł ściennych kościoła, prezbiterium, empor, renowacja ceglanej podłogi kościoła oraz odtworzenie ceglanej podłogi prezbiterium. Odtworzenie oryginalnych fresków i ornamentów w kościele oraz malowanie całego kościoła. Montaż ogrzewania w ławach kościelnych. Remont zakrystii, empory organowej i bocznej oraz klatki schodowej.
  • 2015 – przeniesienie do kościoła w Wejsunach zabytkowej chrzcielnicy pochodzącej z dawnego kościoła ewangelickiego w Ukcie.
  • 2015.08.23 – Święto Parafialne połączone z Jubileuszem Konfirmacji.
  • 2015.06.25 – Uroczyste nabożeństwo dziękczynne za zakończone prace remontowe w kościele w Wejsunach, kazanie wygłosił ks. bp Rudolf Bażanowski, Biskup Diecezji Mazurskiej.
  • 2015 – parafianie zebrali ofiarę na zakup nowych dywanów oraz klęczników do kościoła w Wejsunach.
  • 2016.08.21 – Święto Parafialne połączone z Jubileuszem Konfirmacji.
  • 2017 – zakupiono gabloty wystawowe na starodruki oraz naczynia liturgiczne do kościoła w Wejsunach
  • 2017.08.20 – Święto Parafialne połączone z Jubileuszem Konfirmacji.

W nieprzebytych kniejach Puszczy Piskiej chrześcijaństwo zapanowało w XIIIw., głównie za sprawą podbojów Zakonu Krzyżackiego.

Wkrótce po nadaniu praw bratnych, w roku 1367 zbudowano w Piszu kaplicę zamkową, a przed 1449r. Na jej miejscu stanął kościół pod wezwaniem Św. Jana Chrzciciela, posiadający już stałego duchownego.

Od 1491r. Istniał w Piszu Wikariat, zaopatrywany w ryby przez Wielkiego Mistrza zakonnego Hansa von Tiefena, oraz bractwo duchowe, które w 1513r. Oskarżyło jednego z konturów o zabieranie należnej im rocznie pół tony szczupaków.

Duchowni byli dotowani czterema włókami ziemi, a ilość jaką otrzymywali, wahała się w okolicach Pisza w zależności od parafii od 20 – 40 korców. Za czasów Krzyżackich parafia w Piszu należała do biskupstwa Warmii i dziekanatu w Reszlu.

Zaledwie kilka lat po publicznym wystąpieniu ks. dr Marcina Lutra w Wittenberdze, idee reformatora dotarły na ziemię mazurską. Zaczęto wygłaszać kazania w duchu ewangelickim, organizowano ewangelickie nabożeństwa.

Po sekularyzacji Prus w 1525r. i oficjalnym wprowadzeniu luteranizmu jako religii panującej, kościół w Piszu stał się świątynią ewangelicką, ale jeszcze przez pewien czas grupa katolików mogła z niego korzystać.

Pierwsi duchowni ewangeliccy pojawili się w Piszu ok. 1530r. Dwa lata wcześniej ksiązę Albrecht von Hohenzollern przyłączył parafie Pisza i okolicznych miejscowości do biskupstwa Pomezanii.

Wizytacja parafii piskiej przeprowadzona przez księcia i biskupów w latach 1542 – 43, wykazała poważne braki w życiu duchownych. Pod groźbą więc kar cielesnych i pieniężnych wprowadzono między innymi obowiązek uczestnictwach w nabożeństwach. Poczyniono też starania w celu wzmocnienia kadry duchownych.

W 1547r. Proboszczem w Piszu został profesor Uniwersytetu Jagielońskiego Marcin Glossa, który założył tu polską szkołę. W 1567. parafia piska przeszła pod jurysdykcję konsystorza Pomezanii i superintendenta w Ełku.

Od połowy XVI wieku utworzono w Piszu drugą posadę dla duchownego. W pierwszych wiekach swego istnienia parafia w Piszu musiała pokonywać nie tylko trudności wewnętrzne, lecz także walkę o czystość wiary przeciwstawiając się wpływom anababtyzmu i kalwinizmu, a od połowy XVIIw. Arianizmu.

W Piszu działało wielu wybitnych ewangelików, z których można wymienić miedzi innymi Jana Gretiusa (1598 – 1668), rektora szkoły polskiej, jednego ze współautorów kancjonału mazurskiego.

Pod koniec 1694r. Kościół w Piszu doszczętnie spłonął.

W roku następnym odlano duży dzwon, powstały z trzech mniejszych, stopionych podczas pożaru. W dwa lata po pożarze odbudowano kościół, a w następnych dziesięcioleciach dobudowano dzwonnice (1737 – 1739) i umieszczono na niej zegar (1748).

W początkach XVIIIw. rośnie ranga duchownego w Piszu. Utworzono tu najpierw Urząd Główny, a następnie inspektorat z tytułem superintendenta (1715), na uwagę w tym okresie zasługuje ks. Wilhelm Tyszko (1710 – 1725), autor wydanej w Królewcu w 1719r. Postylli oraz współautor polskiego kancjonału wydanego w Gdańsku w 1738r.

W roku 1751 parafia Pisz została połączona z biskupstwem Samlandii i siedzibą konsystorza w Królewcu.

W XVIIIw. w dni świąteczne i niedzielne odbywało się po kilka nabożeństw ze spowiedzią i Komunią Świętą w języku polskim i niemieckim z wyraźną przewagą języka polskiego. Istotną rolę w nabożeństwach odgrywało kazanie. Nabożeństwa tygodniowe odprawiano w Piszu w poniedziałki i piątki w języku polskim. Nauka katechizmu Marcina Lutra odbywała się w niedzielne przedpołudnie również w języku polskim. Śpiewano wiele pieśni.

W XVII i XVIII wieku większość duchownych, jak i parafian posługiwała się jezykiem polskim.

W wieku XIX dała się wyraźnie zauważyć tendencja władz kościelnych do ograniczenia języka polskiego w nabożeństwach i katechizacji.

W 1810r. Urodził się w Piszu, jako syn kierownika szkoły Gustaw Gizewiusz, późniejszy ksiądz ewangelicki w Ostródzie. Znany obrońca polskości mazur, od imienia którego wzieło swoją nazwę Giżycko.

Natomiast dwaj inni duchowni urzędujący w Piszu, Gotfryd Schulz (1838 – 1867), a zwłaszcza drugi z nich – Paul Hensel (1907 – 1929) działali na polu germanizacji Mazurów.

W 1817 roku wprowadona zostaje tzw. Unia Wschodniopruska z Kościołem ewangelicko – reformowanym, co wiązało się ze zmiana formy nabożeństw.

W 1830 zamknięto kościół w Piszu ze względu na zły stan techniczny i niebezpiecństwo zawalenia. Nabożeństwa przeniesiono czasowo do pobliskiej Turośli.

Budynek kościelny w Piszu rozebrano i 1843r. wzniesiono nowy, zachowując stare wyposażenie wnętrza.

Pod koniec XIXw. W wyniku reorganizacji powstało w okolicy Pisza kilka wiejskich Parafii. W 1895r. Utworzono w parafii piskiej etat trzeciego duchownego zajmowany w latach 1895 – 1911 przez wikariuszy jako kaznodzei pomocniczych.

W roku 1933 kościół został po raz ostatni gruntownie odnowiony przez ewangelików za sumę 33 000 marek, a zaraz po wojnie zajęty przez ludność napływową. Ewangelicy zmuszeni byli odprawiać nabożeństwa w lokalach zastępczych, jak sala ratusza, szkoły nr 1, wreszcie w obecnym budynku plebani przy placu Daszyńskiego 12A.

Tragedia ewakuacji ludności przed nadchodzącym frontem, zawierucha wojenna i równie tragiczne czasy powojenne mocno przetrzebiły ludność ewangelicką w Piszu.

W 1947r. Konsystorz Kościoła Ewangelicko – Augsburskiego w Warszawie mianował, w nowo utworzonej Diecezji Mazurskiej pierwszego powojennego duchownego w Piszu na stanowisko administratora.

Z powodu nie sprzyjającego klimatu społeczno – politycznego, a potem także gospodarczego, liczba ludności ewangelickiej w Piszu stale malała. Najwięcej wyjazdów spowodowanych było tak zwaną akcją łączenia rodzin: na przykład w 1973r. Wyjechało z parafiipiskiej do RFN 620 parafian, a w 4 lata później jej proboszcz. Po wojnie w parafii Pisz służyło kolejno pięciu księży.

W roku 1978 duchownym Parafii Ewangelicko – Augsburskiej został ks. Krzysztof Rej, długoletni proboszcz tejże parafii (24 lata), a zarazem doktor teologii. Rozpoczął budowę Domu Spotkań przy parafii w Piszu przy pomocy klubu Rotary z Hamburga.

Po przeniesieniu ks. dra Reja do Kalisza proboszczem na trzy lata został powołany ks. Paweł Szwedo. ks. Szwedo po wygraniu wyborów w Kluczborku (opolszczyzna) opuścił piską parafię.

Od 2007 roku parafia ewangelicka w Piszu została powierzona opiece duszpasterskiej kapelanowi Straży Granicznej, ks. Marcinowi Pysz. Na przełomie 2008/2009 przeprowadzono generalny remont domu parafialnego i kaplicy w Piszu oraz dokończno budowę Domu Spotkań. W ramach remontu wykonano: ocieplenie budynku, podłączenie do grzewczej sieci miejskiej, wymieniono instalacje we wnętrzu budynku, odbudowano na nowo ściany w budynku oraz zaadaptowano poddasze na cele mieszkania służbowego proboszcza parafii.

07 marca 2009 r. miało miejsce uroczyste otwarcie Środowiskowego Domu Samopomocy Parafii Ewangelicko – Augsburskiej w Piszu. ŚDS mieści się w domu parafialnym.

W lipcu 2009 roku ks. bp Rudolf Bażanowski poświęcił nowy ołtarz, krzyż oraz mównicę w kaplicy ewangelickiej w Piszu. Rok później zamontowano nowe nagłośnienie w kaplicy.

Również w 2009 roku została powołana Stacja Diakonijna w Piszu, która od 2011 roku nosi nazwę Diakonii Piskiej. W ramach Diakonii Piskiej jest realizowanych wiele programów i projektów pomocowych dla osób potrzebujących.

W roku 2010 zaadaptowano ganek na tyłach plebanii na potrzeby parafii.

W 2010 roku powstał miesięcznik „Piski Ewangelik” który wychodzi w każdą pierwszą niedzielę miesiąca. Zawiera ważne informacje parafialne, rozważania oraz różne artykóły i felietony. W tym roku przy piskiej parafii zostało powołane Ewangelickie Stowarzyszenie Betel, które ma na celu pomoc osobom w trudnej sytuacji.

W latach 2010/2011 w parafii ewangelickiej pracował pan Mateusz Chmiel magister teologii ewangelickiej. Prowadził lekcje religii, koordynował Diakonię Piską, redagował miesięcznik „Piski Ewangelik” oraz odprawiał nabożeństwa.

W roku 2011 odbył się pierwszy po wielu latach ślub proboszcza parafii ewangelickiej. Ks. Marcin Pysz poślubił panią Paulinę Serlikowską. Ślub odbył się z ewangelickim kościele w Wejsunach.

W listopadzie 2011 roku wybrano nową Radę Parafialnę. W niedzielę 08 stycznia 2012 r. Biskup Diecezji Mazurskiej ks. bp Rudolf Bażanowski dokonał wprowadzenia nowej Rady Parafialnej w Piszu. Kuratorem została pani Ewa Olchowa, która zastąpiła na tym stanowisku pana Bernarda Kapteina.

19.08.2012 r. Wyborcze Zgromadzenie Parafialne w Piszu wybrało proboszcza parafii, został nim dotychczasowy administrator parafii ks. por SG Marcin Pysz. Wprowadzenie proboszcza odbyło się w dniu 07.10.2012 r. podczas uroczystego nabożeństwa w Święto Parafialne. Wprowadzenia dokonał ks. bp Rudolf Bażanowski, asystentami byli: ks. Witold Twardzik z Pasymia oraz ks. Sebastian Kozieł z Cieplic.

W latach 2012/2013 pan Adrian Lazar pełnił praktykę kandydacką do stanu duchownego. Pan Adrian zajmował się nauczaniem lekcji religii, służył liturgicznie, pomagał w Diakonii Piskiej, Wypożyczalni Sprzętu Rehabilitacyjnego, w ŚDS w Piszu. Pan Adrian został ordynowany na księdza Kościoła Ewangelicko – Augsburskiego w RP 13.12.2014 r. w Skoczowie, asystentem był ks. Marcin Pysz proboszcz piskiej parafii.

Od maja 2013 r. do sierpnia 2015 praktykę w parafii w Piszu odbywała p. Marta Zachraj, która zajmowała się nauczaniem lekcji religii, pomocą w Diakonii Piskiej oraz ŚDS w Piszu. Od września 2015 w piskiej parafii ewangelickiej praktykę odbywa p. Bogusław Sebesta z Katowic.

W 2014 r. przy budynku parafii w Piszu wybudowano windę dla osób starszych oraz niepełnosprawnych. Winda będzie służyła uczestnikom terapii w ŚDS w Piszu. W 2016 r. rozbudowano budynki parafialne poprzez połączenie budynków. W nowej części powstała nowa sala terapeutyczna, dalsze prace kontynuowane były w 2017 r. Przebudowano łazienki w domu spotkań oraz zaadaptowano garaż na cele terapeutyczne.

Biała Piska – z dziejów protestantyzmu

W dobie ruchów osiedleńczych XV w. za czasów krzyżackich w 1481 r. wybudowano kościół w Białej Piskiej. W tym czasie duchowni otrzymywali 4 włóki ziemi oraz 44 korce zboża.

Zachowały się imiona niektórych księży z czasów przedreformacyjnych: Petrus, Nikolaus, Kasper, Paul.

Duchowni ewangeliccy rozpoczynają działalność w 1531 r. W roku następnym proboszcz Georg Landmesser zrezygnował ze stanowiska po otrzymaniu okólnika biskupiego potępiającego anabaptyzm.

Przed 1579 r. stworzono w Białej Piskiej drugą posadę dla duchownego. W czasie epidemii dżumy w roku 1710 zmarł wraz z małżonką miejscowy proboszcz Bernard Drygalski.

W połowie XVIII w. stary budynek kościelny z drewna i muru pruskiego został rozebrany. Na jego miejscu w latach 1756-1763 zbudowano nowy kościół z kamienia polnego i otynkowany.

W latach 1765-1773 proboszczem w Białej Piskiej był Johann Christoph Szurmiński.

Od 1800 r. zaczęto prowadzić księgi kościelne.

W roku 1890 parafia liczyła 6200 dusz. W liczbie tej było 4300 dusz narodowości polskiej i 1900 dusz narodowości niemieckiej.

Po II wojnie światowej z powodu małej liczby wiernych wyznania ewangelickiego budynek kościelny przejęli katolicy.

Księgi kościelne zaginęły. Nabożeństwa niedzielne i świąteczne odprawiali księża dojeżdżający z Pisza. Odbywały się one w budynku starego banku obok obecnej kaplicy.

Od kilkudziesięciu lat nabożeństwa odbywają się w parterowym budynku przy pl. Mickiewicza 24 przekazanym parafii przez PGKiM.

Przez cały okres powojenny zbór w Białej Piskiej należy do parafii w Piszu, a duchowni z Pisza sprawują tu wszelkie czynności duszpasterskie – taka sytuacja trwa nadal.

Do 2013 roku nabożęństwa odbywały się regularnie w kaplicy w Białej Piskiej w co drugą niedzielę. Ze względu na coraz mniejszą liczbę parafian w Białej Piskiej i okolicach od listopada 2013 r. parafianie z Białej Piskiej są dowożeni na nabożeństwa w Piszu. W kaplicy w Białęj Piskiej organizowane są nabożeństwa świąteczne (Wigilia, Wielki Piątek) oraz pogrzeby.

Od 01.grudnia 2014 r. budynek kaplicy w Białej Piskiej został przekazany w użytkowanie Ewangelickiemu Stowarzyszeniu Betel, które tworzy Powiatowy Środowiskowy Dom Samopomocy w Białej Piskiej. W 2014 roku przeprowadzono generalny remont budynku kaplicy i utworzono w nim sale terapeutyczne.

Od stycznia 2015 roku rozpoczną się zajęcia dzienne (07:00 – 15:00) dla osób z chorobą Alzheimera. W sali spotkań nadal będzie mała kaplica dla okolicznych ewangelików.

A oto nazwiska duchownych ewangelickich służących parafii w Białej Piskiej do II Wojny Światowej:

  1. Georg Landmesser 1531 – ?
  2. Bernard Drygalski ? – 1710
  3. Johann Christoph Szurmiński 1765 – 1773
  4. Karl Rausch 1897-1916 – proboszcz
  5. Eduard Rudolf Paul 1894-1905 – wikariusz
  6. dr Johannes Brehm 1916-1926 – proboszcz
  7. dr Johannes Brehm 1905-1917 – wikariusz
  8. Ernst Link 1927-1929 – proboszcz
  9. Werner Lehmbruch 1921-1926 – wikariusz
  10. Karl Heinrich Heldt 1929-1945 – proboszcz
  11. Walter Horn 1926-1928 – wikariusz

Fragment artykułu „Wybrane mniejszości wyznaniowe w Łomży i powiecie łomżyńskim ze szczególnym uwzględnieniem okresu dwudziestolecia międzywojennego”   wygłoszonego 30.11.2014 r na  konferencji naukowej w Supraślu /związanej z tematyką tożsamości małych miast  /Wiesław Czupryński  „Ewangelicy w Łomży”

Skąd zatem wzięli się ewangelicy na ziemi łomżyńskiej?  Północne Mazowsze,  w skład którego Łomża i jej okolice zawsze wchodziły, były „polityczną bazą katolicyzmu polskiego”[1] Trudno było znaleźć tutaj jakiś ośrodek reformacyjny. Przyczyną tego wydaje się być słaby rozwój społeczno-ekonomiczny regionu   i  zachowawcze postawy tutejszej szlachty. [2] Reformacja nie wydała początkowo swoich owoców w Łomży i jej okolicach .Wiek XVI był wiekiem rozwoju myśli protestanckiej  i szerzenia się idei reformy kościoła także w Rzeczpospolitej, ale warto przypomnieć, iż Zygmunt I Stary nie był zwolennikiem Reformacji i w 1520 r. wydał m.in. edykt zakazujący głoszenia nauki Lutra. Pomimo to Sejm nie potwierdził owego edyktu królewskiego, uznając go za sprzeczny  z duchem Konstytucji Nihil Novi ,  a starostowie nie kwapili się z jego egzekwowaniem [3] . Warto tutaj zwrócić uwagę   na postać Pawła z Wizny, znanego arianina ziemi łomżyńskiej, którego twierdzenia wyprzedzały znacznie swoją epokę – twierdził on m.in. : ” Pismo Święte jaśnie świadczy, że Bóg z jednej krwi uczynił wszytek rodzaj człowieczy; wedle czego wszyscy jesteśmy sobie równi; bo jeśliśmy wszyscy z jednej krwi, tedyśmy wszyscy sobie bracia.    A jeśli bracia, a jakoż może brat nad bratem panować?Jako może jego potu używać?„                                                                                                                         Idea równości międzystanowej była rewolucyjna jak na owe czasy, ale ograniczała się zazwyczaj do przekonań samej szlachty, czego potwierdzeniem  był  akt tolerancji wyznaniowej zawarty w  dokumencie Konfederacji  Warszawskiej z roku 1573.[4] W każdym  razie Reformacja nie zyskała sobie początkowo zbyt wielu zwolenników w okolicach Łomży. Dopiero na przełomie XVIII i XIX wraz z napływem osadników niemieckich na teren  Mazowsza  możemy mówić o tworzeniu się zrębów społeczności luterańskiej w Łomży. Oczywiście nie oznaczało to od razu powstania sformalizowanych struktur wyznaniowych w postaci filiału bądź parafii ewangelickiej.  W roku 1798 władze kamery białostockiej powierzyły dziekanowi    Frentzlowi  z Ostrokollen k. Ełku  (dziś Ostrykół) opiekę m.in. nad luteranami z Łomży i jej okolic, a w 1802 r.  pojawił się nawet zamysł powołania parafii w Łomży. Do tej pory ewangelicy łomżyńscy mogli liczyć na opiekę księży z Pisza, Ełku i Suwałk.[5] Nawet, jeśli początkowo ewangelicy łomżyńscy wywodzili się w większości spośród  ludności niemieckiej, to zapewne napływ na ziemię łomżyńską polskojęzycznych Mazurów, przyczynił się do polonizacji tego środowiska, zwłaszcza, że niektóre konwersje Polaków na protestantyzm nie wynikały  z przekonań, ale były stricte  techniczne jak choćby łomżyńska konwersja na luteranizm  z 24 maja 1899 r. Józefa Piłsudskiego. Wiązała się ona bowiem z możliwością zawarcia małżeństwa przez przyszłego Marszałka Polski z rozwódką Marią Juszkiewiczową    w miejscowości   Paproć Duża. Innymi przyczynami konwersji mogły być chęć  podjęcia studiów   w Prusach czy też zrobienia kariery wojskowej lub urzędniczej.[6]  Jak zauważył  L. Raczkowski stereotyp „Niemiec –ewangelik” nie miał zastosowania   w warunkach łomżyńskich, bowiem w roku 1860 na 172 ewangelików zaledwie 80 było Niemcami, a w 1865 r. na 500 rodzin ewangelickich tylko ok. 20% stanowili Niemcy, pozostali byli narodowości polskiej ”po większej części wieśniacy Mazurzy” . W 1901 r. w Łomży zamieszkiwało  ok. 3 %  ewangelików, a  narodowość niemiecką deklarowało tylko      0,7%  osób.  Natomiast według spisu z 1921 r. na terenie powiatu łomżyńskiego spośród 758 ewangelików zaledwie 289, czyli  ok. 38 % było Niemcami. [7]

Ważnym momentem w rozwoju luterańskiej społeczności łomżyńskiej   było powołanie dla niej filiału parafii zboru w Paproci Dużej w roku 1838,  co miało skutkować w przyszłości irygowaniem samodzielnej parafii ewangelickiej   w Łomży. Według posiadanych przez nas informacji, na obszarze ziemi łomżyńskiej żyło wówczas ok. 515 rodzin luterskich, liczących 1526 osób. Powstanie zboru łomżyńskiego datuje się na rok 1843, kiedy to zbór otrzymał stałego pastora  w osobie ks. Bogumiła Tydelskiego.[8]

Ewangelicy łomżyńscy potrzebowali świątyni  i znaleźli ją w dawnym popijarskim kościele, który decyzją Rady Administracyjnej Królestwa Polskiego w lutym 1853 r. został im przekazany  i po remoncie sponsorowanym  m.in.  przez Konsystorz Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Warszawie i cesarzową Aleksandrę Fiodorowną oddany do użytkowania dnia 21 października 1855r . Organizacyjnie parafia łomżyńska przynależała do diecezji ( zwanej wówczas superintendenturą) płockiej , a następnie augustowskiej. W 1867 r. w jej skład wchodziły m.in. powiat łomżyński i kolneński, Tykocin  oraz filiał szczuczyński, co dawało razem 1870 osób. [9]

Parafia potrzebowała plebanii i z jej braku wynajmowała mieszkania dla swoich księży, aż wreszcie dzięki staraniom zasłużonego dla ziemi łomżyńskiej   ks. Kacpra Mikulskiego  zbudowała własny dom parafialny znany obecnie jako   Dom Pastora[10]

W ocenie tegoż księdza pastorat łomżyński był „maleńki i ubożuchny” [11]   Zgodnie z dekretem carskim z 1849 r. §184  na czele  parafii stało tzw. zgromadzenie parafialne zbierające się co najmniej raz na trzy lata, a zarząd majątkiem należał   do kolegium kościelnego  ( w jego skład wchodzili ksiądz proboszcz oraz delegaci parafialni wybierani przez wspomniane wcześniej zgromadzenie-zazwyczaj byli to najbogatsi i najbardziej wpływowi członkowie zboru). Proboszcza parafii wybierano także poprzez głosowanie w obecności członka konsystorza ewangelickiego zgodnie   z procedurami  ustawy carskiej z roku 1849. Oczywiście wybór pastora musiał być zatwierdzony przez  superintendenta (odpowiednika biskupa) . Pastor był ordynowany i wprowadzany w urząd na specjalnym nabożeństwie poprzez swojego zwierzchnika diecezjalnego. Do obowiązków księdza ewangelickiego należało oprócz posługi duszpasterskiej m.in. opieka nad edukacją religijną dzieci parafian,     działalność charytatywna, prowadzenie akt parafialnych oraz współgospodarzenie z kolegium kościelnym majątkiem zborowym. [12]                                                                                                                                                                            Poza wspomnianym wyżej ks. Tydelskim, trzej kolejni pastorzy byli Niemcami byli to: Gustaw Wilhelm Müller, Karl Wagner oraz  Karol Juliusz Mrongowiusz, za którego probostwa ewangelicy w Łomży otrzymali kościół popijarski i oddali go do użytku  po remoncie w  dn. 31.10.1854 r. Było to w dniu tzw. Święta Reformacji obchodzonego, przez ewangelików różnych obrządków, na pamiątkę wywieszenia 95 tez przez doktora Marcina Lutra w Wittenberdze w roku 1517 r. W dniu tegoż święta, przyjechali do Łomży dostojnicy kościelni m.in. biskup kościoła zwany wówczas superintendentem generalnym ks. Ludwig, ks. Bergman                           z Mariampola oraz okoliczni pastorzy z Pułtuska, Przasnysza i Białegostoku,. W 1858 r. nowym pastorem łomżyńskim został ks. Jan Adam Haberkant  i był nim do czasu swojego aresztowania  w roku 1863   i wydaje się, że pastor Mrongowiusz administrował parafią w Łomży do roku 1865. Ks. Jan Haberkant był polskim patriotą zaangażowanym w działalność przedpowstaniową, organizował demonstracje patriotyczne oraz wygłaszał kazania nawołujące do powstania  i popierające powstanie styczniowe, za co został aresztowany  i wywieziony na zesłanie w głąb Rosji. Po tym zesłaniu nie wrócił już do pełnego zdrowia i jego ostatnią parafią była zbór w Kaliszu.[13]

Parafia łomżyńska miała po Haberkancie  kilku  jeszcze pastorów,   ale najwybitniejszym był bez wątpienia ks. Mikulski. W 1884 r. pastorem w Łomży zostaje właśnie ks. Kacper Mikulski, postać zasłużona dla miasta i związana z nim  do  śmierci w roku 1935 . Był konwertytą   z katolicyzmu i  to konwertytą z przekonania. Byłym zakonnikiem katolickim- bernardynem,  a nawet gwardianem klasztoru w Samborze. Postać księdza  jest malownicza i pełna interesujących wątków,   to ten pastor nadawał ton życiu parafii w 20-leciu międzywojennym do roku 1930,  kiedy to przeszedł na emeryturę[14]

Warto tutaj zacytować kilka informacji o pastorze Mikulskim: „W roku 1884 objął Parafię Łomżyńską, z którą związał się na pół wieku.( …) Była to parafia bardzo rozległa, obejmująca całą Gubernię Łomżyńską. Wyremontował Kościół, zbudował plebanię, cały czas sporo publikował. Gdy nasiliła się germanizacja Mazurów w Prusach, zaczął nielegalnie dostarczać im literaturę religijną w języku polskim.  Był związany z lewicą niepodległościową – PPS, także jego dzieci związały się z tą partią. Na swojej plebanii urządził magazyn nielegalnej literatury patriotycznej, a także drukarnię, która nakierowana była głównie na potrzeby Mazurów. Swoją opieką duszpasterską obejmował przybywających gościnnie na stronę mazowiecką Mazurów i pobudzał ich do wiary i polskości. Publikował w polskich gazetach ewangelickich w Prusach, zaangażował się także w plebiscyt na rzecz przyznania Polsce zamieszkanych przez potomków mazowieckich osadników – Mazurów części  Prus Wschodnich. Swoją służbę jako duchownego traktował jako służbę Bogu i ludziom. Zaangażował się w działalność edukacyjną, ruch abstynencki, a także w duszpasterstwo więzienne(…)Gdy wybuchła I wojna światowa postanowiono odesłać ks. Mikulskiego   na emeryturę, jednak głównym powodem tego nie był zaawansowany wiek, była to kara za jego działalność patriotyczną. Zamieszkał na zachodzie Mazowsza – w Płocku.   Do Łomży powrócił w 1918 roku, urzędował tam wtedy niemiecki pastor ks. Buechler. Po odzyskaniu niepodległości ks. Mikulski powrócił na urząd pastora zboru Łomżyńskiego. Dopiero w 1930 w wieku 90 lat przeszedł na emeryturę.  Został uhonorowany Złotym Krzyżem Zasługi. Żoną ks. Mikulskiego była  Maria z Kotszych, pochodząca z Tarnowa. Mieli 5 dzieci, w tym Zofię po mężu Gundlach – później pastorową  w Płocku, Kaspra Adama – działacza socjalistycznego, który wyjechał do USA i tam został pastorem i Tytusa – współpracownika Józefa Piłsudskiego.[15]

Po przejściu na emeryturę sędziwego pastora Mikulskiego, jego następcami    byli kolejno: w latach 1930-31 Karol Edward Świtalski, który zmienił 700-osobową parafię w Łomży na zbór w Brześciu. Jego następcą był nacjonalista niemiecki Aleksander Jehnke, który nie potrafił się odnaleźć w polskiej , patriotycznej parafii łomżyńskiej i po kilku miesiącach zrezygnował  z pracy w mieście przenosząc się  do Wiżajn[16] Pogrzebem pastora Mikulskiego w 1935 r. zajął się kolejny proboszcz łomżyński Henryk Zalewski , oskarżony później przez zarząd parafii o malwersacje finansowe i przywłaszczenie 457 dolarów USA i zawieszony w funkcji proboszcza przez Konsystorz KEA  w czerwcu 1936 r. Administratorem parafii został ks. Stefan Gumpert   z Radzymina do 1937 r. a potem ostatnim księdzem ewangelickim Łomży   był   Zygmunt Kuźwa, za którego probostwa odnowiono świątynię latem 1939 r.[17] Warto tu nadmienić, że był to kolejny już łomżyński pastor patriota, który zginął w Powstaniu Warszawskim walcząc w 4 kompanii „Watra”  w batalionie „Kiliński” pod pseudonimem „Pleban”[18].

Ponad 100-letnia historia parafii ewangelickiej w Łomży kończy się wraz     z wybuchem II wojny. We wrześniu 1939 r. budynek kościoła ewangelickiego doświadczył bombardowania niemieckiego i został uszkodzony[19].     Natomiast  we wrześniu roku  1944 r.  zniszczyły go wojska  niemieckie podczas opuszczania Łomży. [20]  Co się stało z ewangelikami łomżyńskimi? Ulegli rozproszeniu-część z nich zapewne zginęła w zawierusze wojennej, część wyjechała, a nieliczni już dzisiaj łomżyńscy ewangelicy należą do parafii Kościoła Ewangelicko – Augsburskiego w Piszu, której aktualnym pastorem jest  ks. Marcin Pysz. [21]                                                                                                                                                                                                                                     Jak ich obecność wpływała na obywateli Łomży? Wiemy o manifestacjach patriotycznych w czasach ks. Haberkanta , o patriotycznym pastorowaniu   Kacpra Mikulskiego i wreszcie o bohaterskiej śmierci ostatniego pastora  luterskiego Łomży w Powstaniu Warszawskim. Ewangelicy pozostawili ślady w mieście- znajdujemy ich obecność na cmentarzu , pozostały zbudowane przez nich budynki,   ocalał m. in. Dom Pastora[22] . Pamiętamy o ewangelikach w Łomży – kilka lat temu odbyła się  u nas konferencja Towarzystwa Naukowego im. Wagów [23] poświęcona tej społeczności. Obecnie w Łomży obok siedziby „Fundacji Czas Lokalny”   przy Starym Rynku, znalazły się obok siebie ceramiczne figury znanych Łomżan, wśród których znajduje  się  także popiersie ks. Kacpra Mikulskiego.


[1]. J. Kłoczkowski „Dzieje chrześcijaństwa polskiego”, Warszawa 2000, s.137

[2].  poruszone w:  J. Mironczuk ”Mniejszości wyznaniowe chrześcijańskie w Ostrołęce i powiecie ostrołęckim…” Ostrołęka 2007r. , s.71

[3].  poruszone  w: Z. Gołaszewski „Bracia Polscy”, Wyd. A. Marszałek, Toruń 2005 r., s.44

[4]. [w:] Teresa Maresz, Krzysztof Juszczyk, Historia w źródłach – nie tylko pisanych dla liceum ogólnokształcącego, liceum profilowanego i technikum. Starożytność i średniowiecze, Stowarzyszenie Oświatowców Polskich, Toruń 2004, s. 191.

[5].  R. Waleszczak  „Parafie ewangelicko – augsburskie w Łomżyńskiem w XIX i początkach XX wieku w:  „Ewangelicy na północno- wschodnim Mazowszu w XIX i XX w , Łomża 2006 r., s.19-20

[6].  A. Dobroński „Uwagi o protestantach w Łomży i regionie na przełomie XIX/XX wieku” w: „Ewangelicy na północno- wschodnim Mazowszu w XIX i XX w , Łomża 2006 r., s 46-47

[7].  J. Gwardiak „Pastorzy łomżyńscy w kontekście stereotypu „ewangelik-Niemiec” oraz sprawy polskiego patriotyzmu” w:  „Ewangelicy na północno- wschodnim Mazowszu w XIX i XX w , Łomża 2006 r., s.50-51

[8]. R. Waleszczak  „Parafie ewangelicko – augsburskie w Łomżyńskiem w XIX i początkach XX wieku” Łomża 2006 r.,  s. 24    

[9]. tamże, s. 24

[10].tamże  s. 25

[11].  J. Retmaniak „Ewangelik z wyboru, pastor z powołania    na http://www.luteranie.konfesyjni.pl/index.php/kosciol/historia/189-ewangelik-z-wyboru-pastor-z-powolania.

[12].R.  Waleszczak     „Parafie ewangelicko – augsburskie w Łomżyńskiem do 1939 r.” w Studia Łomżyńskie tom XIX, s.42 , Łomżyńskie Towarzystwo Naukowe im.  Wagów, Łomża 2008 r

[13].  tamże s .44-46

[14].  J. Gwardiak „Pastorzy łomżyńscy …”, Łomża 2006 r., s.51-52

[15].  tamże, s 54-58

[16].J. Retmaniak „Ewangelik z wyboru, pastor z powołania    na http://www.luteranie.konfesyjni.pl/index.php/kosciol/historia/189-ewangelik-z-wyboru-pastor-z-powolania

[17].J. Gwardiak „Pastorzy łomżyńscy …”, Łomża 2006 r., s.52,58

[18].Cz. Brodzicki ”Ks. Zygmunt Kuźwa, PS „Pleban” pastor łomżyński bohater Powstania Warszawskiego” w: Studia Łomżyńskie tom XIV, s.129-132 ,

[19].  J. Gwardiak „Pastorzy łomżyńscy …”, Łomża 2006 r.,  s. 58

[20]. tamże s.59

[21].  http://www.pisz.luteranie.pl/kadra_parafii_luteranskiej_w_piszu.html

[22].W. Szymańska „Ślady kultury materialnej społeczności ewangelickiej w regionie łomżyńskim” w:  „Ewangelicy na północno- wschodnim Mazowszu w XIX i XX w , Łomża 2006 r., s. 66